- “Mỗi khi đi làm về, cún cưng lại quấn quýt ngửi mùi của tôi một cách dai dẳng.”
- “Không hiểu sao chúng cứ thích hít hà những đôi tất vừa mới cởi ra hay những bộ quần áo yêu thích của tôi.”
- “Đang đi dạo thì cún đột nhiên tiến lại định ngửi vùng nhạy cảm của người khác làm tôi một phen thót tim…”
Sống chung với cún cưng, chắc hẳn bạn đã không ít lần ngạc nhiên, thậm chí là ái ngại trước sự “ám ảnh với mùi hương” này của chúng.
Đối với con người, hành động “ngửi” có thể hơi bất lịch sự, nhưng với loài chó, nó lại mang một ý nghĩa hoàn toàn khác. Đối với chúng, mùi hương là phương tiện “thu thập thông tin” và “giao tiếp” quan trọng ngang bằng, thậm chí là hơn cả việc chúng ta nhìn bằng mắt hay trò chuyện bằng ngôn ngữ.
Trong bài viết này, chúng tôi sẽ giải thích chi tiết về những lý do bất ngờ ẩn sau hành vi ngửi mùi chủ nhân của chó, tâm lý của chúng theo từng bộ phận/đối tượng được ngửi, cũng như cách xử lý đúng đắn mà người nuôi cần biết, dựa trên những kiến thức mới nhất về hành vi học động vật với dung lượng cực kỳ đầy đủ!
1. “Mùi hương” đối với loài chó là gì? Cơ chế khứu giác kỳ diệu
Để hiểu đúng lý do tại sao chó lại ngửi mùi của chủ nhân, trước hết chúng ta cần biết về cơ chế hoạt động đáng kinh ngạc của chiếc “mũi” của chúng. Đối với loài chó, thế giới không được cấu thành từ “hình ảnh” mà là từ “sự chuyển sắc của các mùi hương”.
1-1. Độ nhạy khứu giác vượt trội, gấp từ 1 triệu đến 100 triệu lần con người
Mọi người thường nói “khứu giác của chó nhạy gấp 100 triệu lần con người”, nhưng điều này không có nghĩa là chúng cảm nhận mọi mùi hương mạnh hơn gấp 100 triệu lần đến mức đau đầu.
Chính xác thì đó là “ngưỡng phát hiện mùi (giới hạn có thể cảm nhận được các phân tử mùi)” của chúng tốt hơn con người từ 1 triệu đến 100 triệu lần. Ví dụ, ngay cả khi chỉ có một giọt máu hoặc một chất lỏng cụ thể được nhỏ vào một hồ bơi khổng lồ, chó vẫn có thể ngửi và phân biệt chính xác.
- Số lượng tế bào khứu giác: Trong khi con người chỉ có khoảng 5 triệu tế bào khứu giác thì chó sở hữu từ 200 triệu đến 3 tỷ tế bào khứu giác.
- Diện tích biểu mô khứu giác: Diện tích của mô tiếp nhận mùi hương ở con người chỉ bằng khoảng 1-2 con tem thư (khoảng 3-4 cm²), trong khi ở chó diện tích này bằng cả một tấm bưu thiếp (khoảng 18-150 cm²).
- Khả năng xử lý của não bộ: Vùng “hành khứu” (phần phân tích thông tin mùi hương trong não) của chó có kích thước lớn gấp khoảng 40 lần so với con người.
1-2. Pheromone và “cơ quan Jacobson”
Ở phần đáy khoang mũi của chó (khoảng phía sau hàm trên) có một cơ quan cảm giác đặc biệt hoạt động độc lập với khứu giác thông thường, gọi là “cơ quan Jacobson” (vomeronasal organ).
Đây là cơ quan dùng để cảm nhận “pheromone (thông tin sinh học)” do các động vật khác hoặc con người tiết ra, chứ không phải mùi thức ăn. Khi chú chó chăm chú hít hà cơ thể bạn, chúng đang vận hành hết công suất cơ quan Jacobson này để đọc các thông tin vô hình ở cấp độ di truyền và sự cân bằng nội tiết tố của bạn.
1-3. Mùi của chủ nhân là “phần thưởng cho não bộ”
Các thí nghiệm về khoa học não bộ đã chứng minh rằng khi cho chó ngửi nhiều mùi khác nhau, vùng hệ thống phần thưởng của não (nơi cảm nhận niềm vui, sự sung sướng và hạnh phúc) sẽ hoạt động mạnh mẽ nhất khi chúng ngửi thấy “mùi của người chủ yêu quý”.
Đối với loài chó, việc ngửi mùi của chủ nhân không đơn thuần là thu thập thông tin để sinh tồn, mà đó là khoảng thời gian thư giãn tuyệt vời kết nối trực tiếp đến hạnh phúc: “A, người mình yêu quý đây rồi. Vui quá, yên tâm quá”.
2. Đoán tâm lý và tiếng lòng của chó qua “vị trí” ngửi
Chó thường ngửi khắp cơ thể chủ nhân, nhưng những vị trí chúng đặc biệt ưa thích hoặc hành động tại thời điểm đó đều ẩn chứa những tâm lý và mục đích khác nhau.
2-1. Ngửi “vùng nhạy cảm” hoặc “mông”
Đây là hành động khiến con người đỏ mặt và cuống cuồng muốn ngăn lại vì ngại ngùng, nhưng đối với loài chó, đây lại là lời chào hỏi chân thành và sâu sắc nhất (giống như việc trao đổi danh thiếp vậy).
- Kho báu thông tin sinh học: Vùng nhạy cảm và dưới nách của con người là nơi tập trung các “tuyến mồ hôi apocrine” tiết ra pheromone. Tương tự như cách loài chó ngửi mông nhau để chào hỏi, việc ngửi vùng nhạy cảm – nơi chứa lượng thông tin sinh học đậm đặc nhất của con người – giúp chúng ngay lập tức nắm bắt được các thông tin như “giới tính”, “tình trạng sức khỏe”, “sự thay đổi của cơ thể”,…
- Tâm lý “kiểm tra lòng chung thủy”: Nếu cún ngửi vùng nhạy cảm của bạn ngay khi bạn vừa về nhà, có thể chúng đang muốn kiểm chứng xem “liệu chủ nhân có vừa cưng nựng chú chó hay chú mèo nào khác ở ngoài không?” và có cả một chút ghen tị trong đó.
- Minh chứng cho sự tin tưởng sâu sắc: Đối với chó, việc ngửi vị trí này là biểu hiện của tình cảm yêu mến vô cùng tích cực: “Tôi tin tưởng bạn và muốn hiểu sâu sắc hơn về bạn”.
2-2. Ngửi “miệng” hoặc “mặt”
Đây là hành động chú cún tiến lại gần mặt chủ nhân, chăm chú hít hà hoặc cố liếm vùng miệng.
- Thu thập thông tin “Chủ nhân vừa ăn gì thế?”: Đơn giản là chúng đang tò mò về mùi của món ăn ngon lành mà bạn vừa ăn xong. Nhiều khi hành động này còn mang theo sự kỳ vọng: “Liệu mình có được chia một ít không nhỉ?”.
- Dấu vết của hành vi thời thơ ấu (làm nũng): Chó con trong tự nhiên thường liếm miệng mẹ để đòi ăn. Là một thói quen còn sót lại, cún ngửi miệng chủ nhân vì coi bạn như chó mẹ, muốn “làm nũng” và tìm kiếm “cảm giác an toàn”.
- Phác họa cảm xúc: Thông qua sự thay đổi của các chất hóa học trong hơi thở của con người, chó có thể ngửi ra được liệu chủ nhân đang “vui vẻ” hay “mệt mỏi”.
2-3. Ngửi “lòng bàn chân” hoặc “tất vừa mới cởi”
Rất nhiều chú chó thích ngậm đôi tất vừa mới cởi ra như một báu vật, hoặc áp sát mũi vào lòng bàn chân của bạn ngay khi bạn vừa về nhà.
- Nơi tích tụ mùi hương đậm đặc nhất của chủ nhân: Lòng bàn chân của con người là nơi tiết ra nhiều mồ hôi nhất (tuyến mồ hôi eccrine) trong ngày. Mùi hương đặc trưng được ủ ấm trong giày tất và hòa quyện với vi khuẩn, đối với loài chó, lại chính là “mùi hương tuyệt vời nhất chứa đựng trọn vẹn tinh túy của chủ nhân”.
- Cảm giác an tâm mạnh mẽ (hiệu quả thư giãn): Mùi chân mà con người thấy “hôi” lại là “dấu hiệu mạnh mẽ thể hiện sự hiện diện của chủ nhân yêu quý (biểu tượng của sự an tâm)” đối với loài chó. Chỉ cần ngửi thôi cũng giúp tinh thần chúng ổn định, thậm chí có bé còn lấy tất làm gối để ngủ ngon lành.
2-4. Ngửi “tay”
Đây là hành động khi chủ nhân đưa tay ra, cún sẽ ngửi các đầu ngón tay hoặc lòng bàn tay trước tiên.
- Chào hỏi và nắm bắt tình hình: Vì bàn tay tiếp xúc với nhiều thứ khác nhau nên sẽ lưu lại mùi hương của vật vừa chạm vào trước đó. Chó ngửi tay trước khi chạm vào là để dự đoán hành động tiếp theo: “Chủ nhân sắp cho mình ăn vặt à?” hay “Sắp đi dạo đúng không?”.
- Bước để giải tỏa sự cảnh giác: Khi tiếp xúc với một chú chó mới gặp lần đầu, nguyên tắc vàng là hãy để chúng ngửi nhẹ nhàng mu bàn tay của bạn. Đây là quá trình bạn tự giới thiệu bản thân với chúng rằng: “Tôi không phải là kẻ đáng ngờ đâu nhé”.
3. Tâm lý bám lấy mùi hương trên “đồ đạc cá nhân” và “chăn gối”
Chó không chỉ quan tâm đến cơ thể con người, chúng còn thể hiện sự gắn bó đặc biệt với mùi hương trên “đồ đạc” mà chủ nhân sử dụng.
3-1. Quần áo chưa giặt hoặc khăn tắm đã qua sử dụng
Bạn có hay thấy chú cún của mình cuộn tròn ngủ trên chiếc áo thun bỏ lăn lóc hay chiếc khăn tắm đã qua sử dụng không?
Điều này là do việc được bao bọc trong mùi cơ thể của chủ nhân (mùi bã nhờn, mồ hôi) thấm trên quần áo sẽ tạo ra “trạng thái giống như đang được chủ nhân yêu quý ôm vào lòng”, giúp chúng vơi đi cảm giác cô đơn và lo lắng khi phải ở nhà một mình.
3-2. Chăn bông, gối, ghế sofa
Chiếc giường hay chiếc gối bạn nằm mỗi ngày, hay đệm ghế sofa yêu thích là những nơi tích tụ sâu sắc mùi hương của bạn.
Hành động cọ xát cơ thể vào những nơi này hoặc vừa ngửi vừa ngủ là một hành vi bản năng nhằm hòa trộn mùi của chủ nhân vào lãnh thổ của mình (nơi ở an toàn), giúp không gian sống trở nên “an tâm hơn nữa”.
4. Những chú chó có thể cảm nhận được cả “thay đổi trong cơ thể” và “cảm xúc” qua mùi hương
Theo các nghiên cứu mới nhất về hành vi động vật và công nghệ sinh học, khứu giác của chó không chỉ giúp nhận diện “đó là ai”, mà còn có thể phân biệt được những “thay đổi cảm xúc” tinh tế hay “biến đổi hóa học bên trong cơ thể” con người.
4-1. Cảm nhận cảm xúc (căng thẳng, lo âu, tức giận)
Khi chúng ta căng thẳng, lo âu hoặc sợ hãi tột độ, hoạt động của hệ thần kinh tự chủ sẽ làm thay đổi tinh tế các thành phần hóa học trong mồ hôi và hơi thở (chẳng hạn như các hormone căng thẳng như cortisol).
Nghiên cứu mới nhất đã chứng minh rằng chó có thể phân biệt “mùi của người đang thư giãn” và “mùi của người đang căng thẳng” với tỷ lệ chính xác cực cao, lên tới hơn 90%.
Việc “khi bạn buồn, chú cún lại lẳng lặng đến bên cạnh vỗ về” là bởi vì chúng thực sự cảm nhận được sự thay đổi cảm xúc của bạn dưới dạng một “mùi hương” vật lý rõ rệt.
Ngoài ra, hiện tượng “lây lan cảm xúc” (Emotional Contagion) cũng đã được xác nhận, nghĩa là khi cún ngửi thấy mùi căng thẳng hoặc lo âu của chủ nhân, bản thân chúng cũng sẽ tăng cường cảnh giác hoặc trở nên lo lắng theo.
4-2. Nhận biết tình trạng mệt mỏi và thai kỳ
Sự tồn tại của các chú “chó phát hiện ung thư” hỗ trợ trong y tế hay “chó cảnh báo tiểu đường” giúp báo hiệu sự thay đổi đột ngột của đường huyết đã cho thấy: Chó hoàn toàn có khả năng ngửi thấy “mùi của các chất chuyển hóa đặc trưng” đi kèm với bệnh tật hoặc sự thay đổi thể trạng của con người.
Khi chủ nhân bị cảm cúm, bị thương hoặc đang mang thai khiến nội tiết tố thay đổi rõ rệt, việc cún chăm chú ngửi những vị trí khác lạ hoặc nhẹ nhàng hít hà vùng bụng chính là dấu hiệu cho thấy chúng đã cảm nhận được sự thay đổi này theo bản năng và đang lo lắng cho bạn.
5. Cách đối diện và xử lý đúng đắn dành cho người nuôi
Hành vi ngửi mùi chủ nhân của chó là cực kỳ tự nhiên và tràn đầy tình yêu thương, tuy nhiên trong một số tình huống, nó có thể khiến con người bối rối hoặc mang lại nguy hiểm cho chính chú chó.
5-1. Về cơ bản, hãy “để cún ngửi cho thỏa thích”
Khi ở nhà, nếu cún cưng đang ngửi tay, chân hoặc quần áo của bạn, bạn không cần phải ép buộc kéo chúng ra.
Đối với chó, việc ngửi mùi vừa là cách thu thập thông tin, vừa là “sự kích thích tuyệt vời cho não bộ” và là “phương pháp giải tỏa căng thẳng tốt nhất”. Bằng cách nhẹ nhàng dõi theo với tâm thế “Cứ kiểm tra thoải mái đi nhé”, cún sẽ cảm thấy thỏa mãn, từ đó bồi đắp thêm sự tin tưởng và cảm giác an tâm dành cho chủ nhân.
5-2. Cách xử lý khi cún “ngửi vùng nhạy cảm” lúc có khách hoặc khi đi dạo
Nếu là người nhà thì không sao, nhưng việc cún cưng dí mũi vào vùng nhạy cảm của khách đến nhà hoặc người lạ gặp khi đi dạo là điều chúng ta nên tránh để đảm bảo phép lịch sự.
- Không kéo giật mạnh hay la hét lớn: Nếu bạn cuống quýt la lớn “Này!” “Không được!” và kéo mạnh dây dắt, cún có thể hiểu lầm rằng “có chuyện gì đó rất nghiêm trọng đang xảy ra (và mình nên phấn khích lên)” dẫn đến việc chúng càng bám lấy mục tiêu hơn.
- Thay thế hành vi bằng lệnh “Ngồi” hoặc “Giao tiếp bằng mắt”: Khi cún có xu hướng tiến lại gần người khác, hãy huấn luyện chúng thực hiện lệnh “Ngồi” trước khi kịp ngửi, đồng thời hướng sự chú ý của chúng về phía bạn. Nếu chúng làm tốt, hãy thưởng ngay đồ ăn và khen ngợi chúng.
- Giữ dây dắt ngắn để kiểm soát: Giữ dây dắt ngắn ngay từ đầu để khống chế khoảng cách sao cho mũi của cún không thể chạm tới người khác là phương án chắc chắn nhất.
5-3. Cẩn trọng với tai nạn “nuốt phải dị vật”
Điều cần lưu ý nhất chính là tai nạn nuốt phải dị vật khi cún quá phấn khích và nuốt chửng những thứ như “tất”, “đồ lót”, “quần tất” mang đậm mùi hương của bạn trong lúc đang ngửi chúng.
Đặc biệt là những chất liệu sợi dài như quần tất có thể bị vướng vào dạ dày hoặc đường ruột, đòi hỏi phải phẫu thuật mổ bụng để lấy ra và có thể đe dọa đến tính mạng của cún.
- Dọn dẹp triệt để: Hãy chắc chắn không bao giờ để quần áo hoặc đồ dùng nhỏ có bám mùi hương của bạn ở những nơi cún có thể với tới.
- Chuẩn bị khi để cún ở nhà một mình: Nếu cún dễ cảm thấy cô đơn khi bạn vắng nhà, hãy áp dụng mẹo nhỏ như để lại một chiếc “khăn tắm cỡ lớn” không có nguy cơ bị nuốt vào bụng, hoặc đồ chơi siêu bền như “đồ chơi Kong” đã được ướm mùi hương của bạn.
5-4. Đáp lại bằng tình yêu thương khi cún “cọ xát” sau khi ngửi
Sau khi ngửi mùi của bạn, đôi khi cún sẽ liên tục cọ lưng hoặc mặt của chúng vào cơ thể hay quần áo của bạn.
Đây chính là biểu hiện của tình yêu thương dạt dào nhất: “Tôi muốn mang theo mùi hương của người tôi yêu thương trên cơ thể mình!”. Đồng thời, đây cũng là một hành vi bản năng nhằm “để lại mùi hương của mình trên người bạn, giúp thắt chặt sợi dây liên kết giữa cả hai (tạo ra mùi hương chung của cả nhóm)”.
Đây hoàn toàn không phải là hành động quấy phá, vì vậy bạn hãy đáp lại bằng cách vuốt ve cún thật dịu dàng nhé.
6. Kết luận: “Cuộc đối thoại tình yêu không lời” qua mùi hương
Đằng sau hành vi ngửi mùi chủ nhân của loài chó là cơ chế sinh học vượt trội cùng với “tình yêu thương”, “sự tin tưởng” sâu sắc và “mong muốn thấu hiểu bạn nhiều hơn”.
Đối với chúng, mùi hương cũng giống như cách chúng ta nhìn biểu cảm gương mặt hay trò chuyện bằng ngôn ngữ với đối phương vậy.
